وبلاگ علمي و پژوهشي مهندسي كشاورزي
 ابیاری مهمترین بخش زراعت آبی گندم
::: اخبار تازه های کشاورزی مراحل مهم آبياری در زراعت گندم 02/12/84 در مرحله دانه بستن چنانچه آبياري صورت نگيرد، دانه ها كوچكتر شده، وزن دانه ها كاهش يافته و در نتيجه عملكرد كاهش مي يابد، به گزارش خبرگزاري كشاورزي ايران (ايانا)- چون در اغلب مناطق گندم خيز ايران ريزش باران خصوصا در دوره فعال رشد گياه براي تامين آب مورد نياز گندم كافي نيست، بنابراين لازم است تا در مناطقي كه مقدار باران در طول دوره رشد اين گياه كمتر از 300 تا 350 ميلي متر است، گندم را در مراحل مختلف رشد آبياري كرد. دانه هاي گندم پس از آن كه در خاك قرار گرفت رطوبت كافي بايد در اطراف آن وجود داشته باشد تا با جذب آب و اكسيژن كافي به سرعت جوانه توليد كند. مقدار آب لازم براي گندم از ابتداي كاشت تا هنگام برداشت 8-4 هزار مترمكعب در هكتار است. تعداد دفعات آبياري و مقدار آب در هر آبياري بستگي به آب و هواي منطقه و نوع و جنس زمين دارد. مراحل مهم آبياري در زراعت گندم عبارتند از: - جوانه زدن تا اتمام پنجه زدن: اين مرحله كه اغلب مصادف با فصل زمستان است، از نظر تامين آب مشكلي وجود نداشته و اغلب در اين مرحله آبياري صورت نمي گيرد، چون رطوبت موجود در زمين براي پنجه زدن كافي است. - مرحله ساقه رفتن: نيازهاي آبي گندم در هنگام ساقه رفتن و طويل شدن سريع ساقه ها به سرعت بالا مي رود. - مرحله سنبله رفتن - مرحله گل رفتن - مرحله دانه بستن معمولا از جوانه زدن تا به سنبله رفتن ديگر احتياجي به آبياري نيست، مگر در شرايط استثنايي، زيرا در اين دوره تبخير و تعرق نسبتا كم بوده و در عين حال مصادف با زماني است كه حداكثر بارندگي طبيعي صورت مي گيرد. در صورت لزوم، آبياري دوم زماني اجرا مي شود كه اولين سنبله ها شروع به ظاهر شدن مي كنند. آبياري سوم هم ممكن است در مرحله تشكيل دانه لازم باشد.

 

نیاز ابی گندم

مقدار آب مورد نیاز گندم بستگی به شرایط محیطی میزان بارندگی و پراکنش آن ، سیستم کشت ـ جنس خاک و ارقام گندم دارد . نیاز آبی گندم از ابتدای کاشت تا برداشت حدود ۸- ۴  هزار مترمکعب است . تعداد دفعات آبیاری مزرعه گندم بین پنج تا هشت بار متغیر است . معمولاً دو نوبت آن در پاییز و بقیه در بهار و اوایل تابستان است اولین آبیاری مزرعه گندم که به نام خاک آب نامیده می شود از اهمیت ویژه ای برخوردار است به منظور بالا بردن درصد سبز مزرعه و یکنواختی آن آب باید در فاروها به ملایمت جریان داشته باشد و تا سیاه شدن پشته ها (آبیاری کامل سطح مزرعه) و جذب آب بوسیله خاک که حدود ۲۴ - ۲۰ساعت طول می کشد ادامه یابد . در اراضی رسی در صورتی که خطر سله بستن زمین وجود داشته باشد باید آبیاری دوم (پنجه آب) به فاصله پانزده روز بعد از اولین آبیاری در صورت عدم بارندگی انجام شود .


روشهای آبیاری :

۱- آبیاری کرتی : در آبیاری کرتی طول و عرض کرتها بستگی به شیب زمین دارد . عرض کرتها معمولاً بین ۳ تا ۱۰ متر و بهتر است ضریبی از دهانه درو کمباین باشد و طول کرتها تا ۵۰ متر درنظر گرفته می شود . در این روش علاوه بر اینکه تلفات آب خیلی زیاد است ، بیماریهای گیاهی توسعه بیشتری یافته و همچنین بستر زمین در اثر آبیاری شسته شده و ایجاد سله می نماید . در اراضی که محدودیت شوری در خاک و آب دارد این روش از اولویت برخوردار است.

 آبیاری نواری : آبیاری نواری شکل توسعه یافته آبیاری کرتی است که در آن اراضی زراعی شیب بندی شده و به شکل مستطیل و ترازبندی شده درآمده اند . تفاوت روش آبیاری نواری و کرتی در آن است که نوارها شیب دار بوده و با شیب کمتر از ۵/۰درصد مناسب می باشد . توپوگرافی مزرعه در روش آبیاری نواری بسیار مهم بوده و برعکس روش آبیاری کرتی که دارای قطعات کوچک بوده و از تجهیزات مکانیزه در سطح وسیع نمی توان استفاده نمود . در این روش با افزایش طول قطعات (نوارها) و رعایت مسائل مربوط به تسطیح اراضی امکان استفاده از مکانیزاسیون کشاورزی فراهم می گردد . عوامل موثر در افزایش راندمان آبیاری در این روش عبارتند از :

الف) شیب نوارها : شیب طولی نوارها که در آن جهت آب آبیاری جریان می یابد باید یکنواخت و به تدریج کاهش یابد . شیب زیاد موجب افزایش سرعت آب در سطح نوار ، عدم توزیع یکنواخت در عرض نوار و فرسایش خاک می گردد . از طرف دیگر شیب اندک نوارهای آبیاری سبب کاهش سرعت پیشروی جریان و نهایتاً تلفات آن به صورت نفوذ عمقی به خارج از ناحیه ریشه و کاهش یکنواختی آبیاری را بدنبال دارد. شیب های مناسب برای بافتهای لومی ـ ماسه ای تا ماسه ای ۲۵/۰تا ۶/۰درصد ، لومی ۲/۰تا ۴/۰ درصد و برای بافتهای رسی تا لومی ۰۵/۰ تا ۱۲/۰درصد توصیه شده است . در عمل طول ۱۰ تا۱۵ متر اول نوار را مسطح اختیار می نمایند تا جریان ورودی به نوار در عرض آن پخش و سپس وارد قسمت شیب دار نوار شده و در طول آن جریان یابد . گاهی نیز در خاکهای با بافت سبک ۳۰ تا ۵۰ متر انتهای طول نوار را بدون شیب و یا با شیب اندک تهیه می نمایند . در این صورت آب اضافی آبیاری در بخش انتهایی نوار جمع شده و به داخل خاک نفوذ می کند .

ب) طول نوار : طول نوار یکی از فاکتورهای خیلی مهم در آبیاری نواری است . این فاکتور در اقتصاد مزرعه و راندمان آبیاری تأثیر قابل ملاحظه ای دارد . افزایش طول نوار سبب کاهش هزینه های کارگری و احداث انهار آبیاری و زهکشی کمتری را بدنبال خواهد داشت . طول نوار را نمی توان از حد خاصی نیز بیشتر انتخاب نمود . زیرا تلفات آب به صورت نفوذ عمقی در ابتدای نوار بیشتر و راندمان آبیاری کاهش می یابد . طول نوار به بافت خاک ، شیب زمین ، عمق آب آبیاری و ابعاد مزرعه بستگی دارد . اصولاً در خاکهای با بافت سبک طول نوار کمتر از خاکهای سنگین بافت انتخاب می شود . طول نوار در خاکهای ماسه ای تا ماسه ای لومی ۶۰ تا ۱۲۰ متر ، در خاکهای لومی ۱۰۰ تا ۱۸۰ متر در خاکهای با بافت لومی ـ رسی تا رسی ـ سیلتی ۱۵۰ تا ۳۰۰ متر و در خاکهای رسی بیش از ۴۰۰ متر توصیه گردیده است .

ج) عرض نوار : عرض نوارهای آبیاری از ۳ تا ۱۵ و حداکثر تا۳۰ متر متغیر بوده و تابع توپوگرافی زمین ، عرض ماشینهای کاشت ، داشت ، و برداشت ، جریان ورودی و عمق آب آبیاری است . معذلک از نظر اقتصادی نوارهای با عرض کمتر از ۳ متر مقرون به صرفه نیست . زیرا تعداد مرزها در واحد سطح افزایش و تلفات زمین بیشتر می شود . در شیب های۳/۰ تا ۴/۰ درصد عرض نوار نباید از ۱۰ تا۱۲ متر تجاوز نماید . چنانچه شیب زمین بیش از ۵/۰درصد باشد عرض نوارها به ۶ تا۸ متر محدود می شود . جریان ورودی به نوار نیز از عوامل مهم و مؤثر در انتخاب عرض نوارهای آبیاری است . در دبی های خیلی کم عرض نوار نباید از ۴ متر تجاوز نماید . جریان ورودی به نوار باید آنقدر باشد که در مدت زمان کافی سطح نوار را بپوشاند . یکی دیگر از عوامل موثر در انتخاب عرض نوارهای آبیاری عرض ماشینهای کاشت ، داشت و برداشت می باشد . معمولاً عرض نوارها به صورت مضربی از عرض این ماشینها درنظر گرفته می شود .

د) جریان ورودی به نوار :

جریان ورودی به نوار از عوامل بسیار مهم در طراحی آبیاری نواری بوده و مقدار آن به عواملی از قبیل طول و عرض نوار ، شیب زمین ، بافت خاک ، پوشش گیاهی و ... بستگی دارد . انتخاب صحیح آن سبب افزایش راندمان و یکنواختی آبیاری می شود برای افزایش راندمان آبیاری بهتر است که آبیاری با ماکزیمم دبی غیر فرسایشی آغاز و وقتی جریان به انتهای مزرعه رسید ، مقدار آن به نصف کاهش می یابد . خاکهای سبک بافت به جریان ورودی بیشتر نسبت به خاکهای سنگین بافت نیاز دارند . در این صورت جریان سریعاً در سطح نوار پخش شده و نفوذ عمقی نیز کاهش می یابد . برعکس در خاکهای سنگین بافت به دلیل نفوذ پذیری کم جریان ورودی کمتری نیاز است . بکار بردن جریان زیاد در این خاکها فرسایش و افزایش رواناب سطحی در انتهای مزرعه را بدنبال دارد .

                             

۲-  آبیاری نشتی (فارو) : روش آبیاری نشتی که عمق و عرض فاروهای آن حدود۲۰ سانتی متر است یکی از مناسب ترین روشهای آبیاری است در این روش آب در تمام سطوح خاک جریان نمی یابد بلکه فقط در فاروها جریان داشته و به تدریج در کف و کناره های آن نفوذ و خاک را مرطوب می کند طول فاروها بستگی به شیب زمین ، بافت خاک و اندازه و شکل مزرعه دارد . در اراضی با شیب ملایم و جنس خاک متوسط تا سنگین می توان طول فاروها را کاهش داد . در صورت زیاد بودن طول زمین می توان در فواصل مناسب نهرهایی عمود بر فاروها جهت جمع آوری فاضلاب فاروهای بالادست احداث و پس از جمع آوری مجدداً آب را به فاروهای پایین دست هدایت نمود فواصل خطوط و عرض پشته ها نیز تابع بافت و جنس خاک می باشد . در اراضی سبک عرض پشته ها کمتر و در اراضی سنگین عرض پشته ها می تواند
افزایش یابد . در بررسی های انجام شده در خاکهای با بافت متوسط فاصله دو فارو از هم ۶۰ سانتی متر و فاصله خطوط کاشت از هم ۲۰ تا ۱۸ سانتی متر توصیه می گردد . بدین ترتیب روی هر پشته سه خط به فاصله ۲۰ـ ۱۸ سانتی متر کشت می شود .

                              

۳ - آبیاری تحت فشار (بارانی) : روش آبیاری بارانی که به منظور بالا بردن هرچه بیشتر راندمان آبیاری رایج گردیده مناسب ترین روش آبیاری مزارع گندم است . مزایای این روش نسبت به روشهای دیگر آبیاری عبارتند از : صرفه جویی در مصرف آب ، ازدیاد سطح زیر کشت ، جلوگیری از تلفات آب در مسیر انتقال ، توزیع یکنواخت آب در مزرعه ، عدم نیاز به تسطیح زمین تهیه مناسب خاک ، حذف پشته ها و نهرها از مزرعه . استفاده از خاکهای کم عمق جلوگیری از فرسایش خاک ، پخش یکنواخت کود مایع از طرق آبیاری ، سهولت انجام عملیات زراعی و کاهش استهلاک ماشین آلات ، کاهش هزینه های کارگری بالا بردن رطوبت نسبی هوا ، تسریع فعالیت فتوسنتز از طریق شست شوی برگها و افزایش تولید با حداقل هزینه ـ انواع سیستم های آبیاری بارانی عبارتند از :


الف) سیستم متحرک دستی                           

                             


ب) سیستم آبیاری با لوله چرخدار                    

                             


ج) سیستم آبیاری سنترپیوت                           

                             آبیاری بارانی

|+| نوشته شده توسط محمدرضا مرادی در چهارشنبه 2 اردیبهشت1388  |
 
 
بالا